Ενδομητρίωση

Τι είναι η ενδομητρίωση;

Ενδομητρίωση είναι ένα πρόβλημα που αφορά πολλές γυναίκες και οφείλεται στην παρουσία ιστού παρόμοιου με αυτού που καλύπτει το ενδομήτριο σε σημεία εκτός της κοιλότητας της μήτρας.

Οι εστίες της ενδομητρίωσης βρίσκονται συχνά πάνω στις ωοθήκες και στις σάλπιγγες αλλά επίσης και στο περιτόναιο που καλύπτει τα όργανα της πυέλου.

Αυτός ο έκτοπος ιστός παρόλο που βρίσκεται έξω από την κοιλότητα της μήτρας επηρεάζεται από τις ορμόνες που εκκρίνονται περιοδικά από τις ωοθήκες κατά τη διάρκεια του έμμηνου κύκλου.

Όπως συμβαίνει και με το ενδομήτριο μέσα στη κοιλότητα της μήτρας, οι εστίες αυτές της ενδομητρίωσης μεγαλώνουν κατά τη διάρκεια του έμμηνου κύκλου και στη συνέχεια αιμορραγούν κατά τη διάρκεια της έμμηνου ρήσης.

Πρέπει να διευκρινιστεί ότι η ενδομητρίωση είναι μία καλοήθης νόσος και δεν οδηγεί στην δημιουργία καρκίνου της μήτρας ή των ωοθηκών.

Το οίδημα και η αιμορραγία που μπορεί να συμβαίνει από αυτές τις ενδομητριακές εστίες δημιουργούν μία αντίδραση στους γύρω ιστούς και μιά τοπική φλεγμονή. Αυτό έχει πολλές φορές σαν συνέπεια τη δημιουργία συμφύσεων μεταξύ των οργάνων της πυέλου, δηλαδή του λεπτού και του παχέος εντέρου, της μήτρας και των σαλπίγγων. Κάποια άλλη κλινική οντότητα, η οποία ονομάζεται αδενομύωση, σχετίζεται με την παρουσία ενδομητρίου μέσα στις μυικές στοιβάδες της μήτρας. Αυτό το γεγονός δεν πρέπει να συγχέεται με την ενδομητρίωση μιά και οι μηχανισμοί που προκαλούν τις δύο καταστάσεις είναι διαφορετικοί.

Πόσο συχνή είναι η ενδομητρίωση;

Η ενδομητρίωση βρίσκεται αρκετά συχνά όταν οι γιατροί εξετάζουν την πύελο της γυναίκας ή όταν πραγματοποιούν κάποια επέμβαση.

Συχνά διαγνώσκεται στα πλαίσια εξετάσεων διερεύνησης γιά υπογονιμότητα. Είναι δύσκολο να πει κανείς πόσες ακριβώς γυναίκες υποφέρουν από αυτήν την ασθένεια μια και συχνά υπάρχει αλλά δεν προκαλεί κανένα πρόβλημα. Τουλάχιστον το ένα τέταρτο των ασθενών που έχουν ενδομητρίωση δεν θα αναφέρει κανένα πρόβλημα.

Πώς δημιουργείται η ενδομητρίωση;

Υπάρχει η υπόνοια ότι η ενδομητρίωση έχει οικογενειακό υπόστρωμα και παρατηρείται συχνότερα σε ορισμένες οικογένειες. Παρόλο που κανένας δεν ξέρει με σιγουριά πως δημιουργείται η ενδομητρίωση, δύο κύριοι λόγοι φαίνονται να σχετίζονται με την ανάπτυξη της.

Κατά τη διάρκεια της έμμηνου ρήσης κάποια κομμάτια από το ενδομήτριο περνούν μέσα από τις σάλπιγγες μέσα στην πυελική κοιλότητα και εμφυτεύονται στην επιφάνεια των πυελικών οργάνων.

Κύτταρα του περιτοναίου, (δηλαδή της λεπτής μεμβράνης που καλύπτει τα όργανα της κοιλιάς και της πυέλου) κάτω από την επίδραση των ορμονών κατά τη φάση του έμμηνου κύκλου μεταλλάσσονται και μεταμορφώνονται σε εστίες ενδομητρίωσης.

Η εξήγηση που δίδεται γιά την εύρεση ενδομητρίωσης σε εστίες μακρία από την πύελο βασίζεται σε κάποια άλλη θεωρία όπου ισχυρίζεται ότι ιστός του ενδομητρίου μπορεί να ταξιδέψει μέσω των πυελικών φλεβών και των λεμφατικών αγγείων της πυέλου σε απομακρυσμένα σημεία από την μήτρα.

Τι προβλήματα προκαλεί η ενδομητρίωση;

Το πιο συχνό πρόβλημα που προκαλεί η ενδομητρίωση είναι πόνος της πυέλου, δηλαδή πόνος χαμηλά στην κοιλιά. Επίσης συχνά συνοδεύεται με πόνο κατά τη σεξουαλική επαφή.

Ο πόνος που προκαλεί η ενδομητρίωση μπορεί να είναι συνεχής αλλά συνήθως ξεκινά λίγες μέρες πριν την περίοδο και διαρκεί καθόλο το διάστημα της περιόδου, επειδή κατά αυτή τη χρονική περίοδο η ενδομητρίωση είναι πολύ πιο ενεργή και συνήθως αιμορραγεί. Εάν η ενδομητρίωση βρίσκεται πάνω στην ουροδόχο κύστη ή στο έντερο, τότε μπορεί να προκληθούν ανάλογα συμπτώματα, όπως π.χ πόνος κατά την ούρηση και σπανιότητα αιματουρία ή πόνος κατά την εκκένωση του εντέρου.

Πόνος επίσης μπορεί να εκλυθεί κατά τη σεξουαλική επαφή, γιατί συχνά η ενδομητρίωση αναπτύσσεται στους συνδέσμους εκείνους που στηρίζουν τη μήτρα στην οπίσθια επιφάνεια της οι οποίοι μπορεί να έρχονται σε κοντινή επαφή με το πέος κατά τη σεξουαλική επαφή.

Άλλες φορές πάλι η ενδομητρίωση μπορεί να σχηματίσει κύστες πάνω στις ωοθήκες οι οποίες μπορεί να γεμίσουν με αιμορώδες ή καφεοειδές υγρό και οι οποίες με τη σειρά τους μπορεί να σπάσουν ή να υποστούν συστροφή και να προκαλέσουν με αυτόν τον τρόπο πόνο.

Κάποιες γυναίκες επίσης βιώνουν έντονο πόνο κατά το μέσον του κύκλου τους, όταν η ενδομητρίωση ερεθίζεται από το υγρό που απελευθερώνεται κατά την ωορρηξία. Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που προκαλεί η ενδομητρίωση είναι η φυσική αντίδραση που επάγει στον οργανισμό της γυναίκας. Το σώμα της γυναίκας σε μια προσπάθεια να περιχαρακώσει τη φλεγμονή που προκαλεί η ενδομητρίωση δημιουργεί συμφύσεις. Οι συμφύσεις μπορούν να περιλάβουν τις σάλπιγγες και τις ωοθήκες, το λεπτό και το παχύ έντερο. Αυτή η διαδικασία έχει ως αποτέλεσμα πολλές φορές να μπλοκάρει τις σάλπιγγες και να μειώσει αισθητά την κινητικότητά τους. Τα τοιχώματα της μήτρας επίσης μπορεί να κολλήσουν με το λεπτό ή το παχύ έντερο. Οι ωοθήκες επίσης μπορεί να περιβάλλονται από συμφύσεις και να είναι κολλημένες ολοκληρωτικά στο πυελικό τοίχωμα. Όπως είναι φυσικό αυτό θα επηρεάσει τη γονιμότητα της γυναίκας μια και οι σάλπιγγες δεν θα μπορούν εύκολα να παίρνουν τα ωάρια από τις ωοθήκες. Ωστόσο δεν είναι ασυνήθιστο γυναίκες με προβλήματα ενδομητρίωσης σε τέτοια έκταση να μην παραπονιούνται για συμπτώματα πυελικού πόνου. Πώς μπορεί να διαγνωστεί η ενδομητρίωση; Αν έχετε κάποιο από τα συμπτώματα που αναφέραμε ή αν ο γιατρός σας στην κλινική του εξέταση διαπιστώσει κάποια ευρήματα στην πύελο σας κατά την γυναικολογική εξέταση, τότε θα τεθεί η υποψία της ενδομητρίωσης. Δυστυχώς δεν υπάρχει κάποια αξιόπιστη αιματολογική εξέταση ή κάποια υπερηχογραφική ή ακτινογραφική εξέταση που θα μπορούσαν με σιγουριά να διαγνώσουν την ενδομητρίωση. Πιο αποτελεσματική μέθοδος είναι να εξετάσει κανείς απευθείας τα όργανα της πυέλου και της κοιλιάς και αυτό γίνεται με την λαπαροσκόπηση. Λαπαροσκόπηση γίνεται με το λαπαροσκόπιο που είναι ένα εργαλείο το οποίο εισέρχεται μόλις λίγο κάτω από τον ομφαλό και επιτρέπει στο γιατρό σας να δει με ακρίβεια όλα τα πυελικά όργανα όπως τη μήτρα, τις ωοθήκες, τις σάλπιγγες, το έντερο, την ουροδόχο κύστη, τους συνδέσμους της μήτρας και το περιτόναιο. Αυτή η εξέταση γίνεται μετά από γενική αναισθησία και θεωρείται συνηθισμένη και αρκετά ασφαλής διαγνωστική μέθοδος. Η ενδομητρίωση κατά τη λαπαροσκόπηση συνήθως μοιάζει με άσπρες ή κόκκινες ή και μαύρες κηλίδες. Αν εντοπίζεται σε κάποια από τις ωοθήκες μπορεί να σχηματίσει πάνω της κάποια κύστη που να περιέχει ένα παχύ και καφεοειδές υγρό. Εξαιτίας της μορφολογίας τους αυτής οι κύστες αυτές είναι γνωστές ως σοκολατοειδείς κύστες. Η λαπαροσκόπηση είναι μια σημαντική εξέταση, γιατί εκτός από την ενδομητρίωση μπορεί να δώσει με ακρίβεια τη διάγνωση άλλων παθήσεων της πυέλου, όπως πυελική φλεγμονή, ωοθηκικές κύστες ή ινομυώματα της μήτρας. Η κολπική υπερηχογραφική εξέταση μπορεί επίσης να είναι χρήσιμη εξέταση στην διάγνωση ωοθηκικών ενδομητριωμάτων. Η ενδομητρίωση θα επηρεάσει τις πιθανότητές μου για εγκυμοσύνη; Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως η ενδομητρίωση μπορεί να επηρεάσει τα όργανα της πυέλου της γυναίκας με αποτέλεσμα να επηρεάσει τη γονιμότητά της. Καμιά φορά η παρουσία πολύ μικρών εστιών ενδομητρίωσης φαίνεται να επηρεάζει τη γονιμοποίηση των ωαρίων που απελευθερώνονται από τις ωοθήκες. Εικάζεται ότι και σε αυτήν την περίπτωση κάποιοι χημικοί παράγοντες της ενδομητρίωσης επηρεάζουν το περιβάλλον της πυέλου, με αποτέλεσμα να εμποδίζουν την γονιμοποίηση. Παρόλα αυτά δεν σημαίνει ότι οι γυναίκες που έχουν ενδομητρίωση δεν μπορούν να εγκυμονήσουν. Για πολλές από αυτές η εγκυμοσύνη θα συμβεί χωρίς κανένα πρόβλημα και πολλές φορές οι ορμόνες που εκκρίνονται κατά την εγκυμοσύνη θα απαλύνουν ή και θα εξαφανίσουν τον πόνο της ενδομητρίωσης. Υπογονιμότητα συνήθως παρατηρείται στο 30-40% γυναικών με ενδομητρίωση και είναι συχνό αποτέλεσμα της εξέλιξης της νόσου. Πώς αντιμετωπίζεται η ενδομητρίωση; Η επιλογή της θεραπείας θα εξαρτηθεί απο παράγοντες όπως η ηλικία της γυναίκας και τα σχέδιά της ως προς την έναρξη ή την διεύρυνση της οικογένειάς της, προηγούμενες θεραπείες που δοκιμάστηκαν και τα αποτελέσματά τους, την φύση και τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων της και τον εντοπισμό και την σοβαρότητα της νόσου. ‘Ετσι λοπόν ίσως θα ήταν καλύτερα να αφαιρέσει κανείς κάποια εστιακή ενδομητρίωση ενώ ίσως θα ήταν καλύτερα να αντιμετωπίσει ιατροφαρμακευτικά κάποια ευρέως διασπαρμένη ενδομητρίωση του περιτοναίου. Για μερικές γυναίκες η υστερεκτομή και η αφαίρεση των ωοθηκών μπορεί να είναι η καλύτερη λύση μιας και προσφέρει μια καλή πιθανότητα για ολοκληρωτική θεραπεία. Γυναίκες όμως με ενδομητρίωση που σχετίζεται με υπογονιμότητα και πόνο, καλούνται να αποφασίσουνε ποιο από τα δύο έχει μεγαλύτερη προτεραιότητα για αυτές. Υπάρχει σαφής επιστημονική τεκμηρίωση βασιζόμενη σε προσεκτικά σχεδιασμένες μελέτες που έδειξαν ότι η ιατροφαρμακευτική θεραπεία αν και έχει σαφή θέση στην αντιμετώπιση του πόνου της πυέλου δεν βελτιώνει τις πιθανότητες της γυναίκας να πετύχει εγκυμοσύνη. Αντίθετα, η λαπαροσκοπική χειρουργική αντιμετώπιση της ενδομητρίωσης έχει θετικά αποτελέσματα ως προς τη γονιμότητα.Ιατρoφαρμακευτική θεραπεία Ιατρικη θεραπεία της ενδομητρίωσης που σχετίζεται με πόνο. Στόχος της ιατροφαρμακευτικής θεραπείας είναι να προκαλέσει ατροφία στον ενδομητρικό ιστό που βρίσκεται έξω απο την κοιλότητα της μήτρας χρησιμοποιώντας κατάλληλη ορμονική θεραπεία. Τα φάρμακα που διαθέτουμε φαίνονται να είναι αποτελεσματικά στον ίδιο βαθμό όσον αφορά την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων που σχετίζονται με την ενδομητρίωση. Παρόλα αυτά τα φάρμακα αυτά σχετίζονται με κάποιες παρενέργειες που περιορίζουν τη χρήση τους για μακρύ χρονικό διάστημα και που πολλές φορές οδηγούν την μη συμμόρφωση των ασθενών με την υπαγορεύουσα θεραπεία. Δυστυχώς όμως η ιατροφαρμακευτική θεραπεία δεν προσφέρει πάντα απόλυτη εξάλειψη του πόνου και σε μερικούς ασθενείς σε μικρό ποσοστό ο πόνος δεν θ΄αλλάξει καθόλου. Επίσης είναι καμιά φορά αρκετά συνηθισμένο φαινόμενο τα συμπτώματα της ενδομητρίωσης να επανεμφανίζονται μετά τη διακοπή ιατροφαρμακευτικής θεραπείας. Σε μια μελέτη έδειξε ότι ποσοστό επανεμφάνισης των συμπτωμάτων 5 χρόνια μετά την χορήγηση GNRH (π.χ. Zolidex) αγωνιστών ήταν 37% στις περιπτώσεις όπου η ενδομητρίωση ήταν ήπια και 74% όπου η ενδομητρίωση ήταν πιο σοβαρή. Η ιατροφαρμακευτική θεραπεία που μπορεί να προταθεί και φαίνεται να έχει παρόμοια αποτελέσματα ως προς τα συμπτώματα είναι το αντισυλληπτικό χάπι, οι GNRH ανταγωνιστές (π.χ. Zolidex), τα προγεσταγόνα και το Danazol. Η διάρκεια της θεραπείας είναι περιορισμένη για μερικά φάρμακα και το φάσμα των παρενεργειών είναι διαφορετικό για καθένα απ’ αυτά. Αυτό το γεγονός άλλωστε είναι εκείνο που θα είναι αποφασιστικό στην επιλογή της θεραπείας απο την ίδια τη γυναίκα μετά από κατάλληλη ενημέρωση από τον γιατρό της. Το αντισσυληπτικό χάπι και τα προγεσταγόνα μπορεί να χρησιμοποιηθούν για μακροχρόνια θεραπεία, αλλά η χρήση του και των GNRH αγωνιστών συνήθως περιορίζεται σε 6 μήνες. Οι GNRH αγωνιστές δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για μακρύ χρονικό διάστημα γιατί έχει δειχτεί ότι μέχρι και 6% της οστικής μάζας μπορεί να χαθεί μέσα σε 6 μήνες παρόλο που η απώλεια αυτή μπορεί να υποκατασταθεί εξ’ ολοκλήρου 2 χρόνια μετά τη διακοπή της θεραπείας. Λύση σε αυτό το πρόβλημα μπορεί να δοθεί αν μαζί με τους GNRH αγωνιστές δοθεί και θεραπεία υποκατάστασης (ad back therapy). Η χρήση π.χ προγεσταγόνων μπορεί να χρησιμοποιηθεί βοηθώντας την μείωση των ανεπιθύμητων εμμηνοπαυσιακών παρενεργειών και εμποδίζοντας την απώλεια οστικής μάζας. Κάτι τέτοιο θα επιτρέψει τη θεραπεία να συνεχιστεί πέρα των 6 μηνών. Μερικές γυναίκες θα προτιμήσουν να αποφύγουν την ορμονική θεραπεία, πολλές φορές θα καταφέρουν να ελέγξουν τα συμπτώματα της ενδομητρίωσης αποτελεσματικά με παυσίπονα ή καταφεύγοντας σε τεχνικές χαλάρωσης (yoga, αρωματοθεραπεία, βελονοθεραπεία κ.α.). Μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα (Φάρμακα της οικογένειας της ασπιρίνης) μπορεί να είναι αποτελεσματικά σε ορισμένες γυναίκες. Αλλες γυναίκες διαπιστώνουν ότι τις βοηθούν αλλαγές του τρόπου ζωής τους. Αυτές οι αλλαγές περιλαμβάνουν σωματική άσκηση, υγιεινή διατροφή και αποφυγή καπνίσματος. Οταν μια γυναίκα αισθάνεται σε καλή φυσική κατάσταση μπορεί συνήθως να αντιμετωπίζει καλύτερα το καθημερινό stress και να υπομένει καλύτερα τον πόνο. Φάρμακα γιά την ενδομητρίωση που βοηθούν στο πόνο. Το αντισυλληπτικό χάπι (οιστρογόνου – προγεστεγόνου): Οι ορμόνες που περιέχει το αντισυλληπτικό χάπι βοηθά στην ελάττωση της απώλειας αίματος κατά την έμμηνο ρύση. Ο κύριος μηχανισμός δράσης του οφείλεται στην επίδρασή του πάνω στο ιστό του ενδομητρίου και επομένως έχει ανάλογη επίδραση και στις εστίες της ενδομητρίωσης. Εκτός από την ελάττωση του πόνου της ενδομητρίωσης, το χάπι έχει επίσης την ιδιότητα να σταθεροποιεί τις περιόδους και να μειώνει την απώλεια αίματος. Η γυναίκα μπορεί να πάρει αν το συστήσει ο γιατρός της το αντισυλληπτικό χάπι συνεχώς χωρίς διακοπή για τρείς μήνες ελαττώνοντας έτσι τη συχνότητα που αιμορραγεί από τρείς σε μία μέσα σε αυτό το διάστημα. Το μόνο αρνητικό σημείο γιά το χάπι είναι οι περιορισμοι στη χρήση του από μεγαλύτερες γυναίκες σε ηλικία που καπνίζουν ή σε γυναίκες με παράγοντες κινδύνου γιά θρομβωτική ή αρτηριακή νόσο. Παρόλα αυτά η ηλικία δεν πρέπει να είναι καθοριστικός παράγοντας για την χρήση του χαπιού σε γυναίκες πάνω των 35 ετών εφόσον δεν καπνίζουν, δεν είναι παχύσαρκες και δεν υπάρχουν άλλοι προδιαθεσικοί παράγοντες όπως οικογενειακό ιστορικό θρομβοφιλίας (τάση να δημιουργούν θρόμβους).Τα GnRH είναι ορμόνες που προκαλούν την διακοπή των περιόδων. Προκαλούν αδρανοποίηση της υπόφυσης που οδηγεί σε αναστολή της ορμονικής λειτουργίας των ωοθηκών. Η καταστολή των ωοθηκών οδηγεί σε αμηνόρροια (διακοπή περιόδων). Τα χαμηλά επίπεδα οιστρογόνων που συνεπάγεται η καταστολή των ωοθηκών, οδηγούν στα χαρακτηριστικά συμπτώματα της εμμηνόπαυσης όπως εξάψεις, ξηρότητα του κόλπου και ταχυκαρδίες. Τα GnRH ανάλογα μπορούν να χορηγηθούν ως ενέσιμη μορφή, ρινικό sprey ή υποδόριο εμφύτευμα (implant). O πόνος της ενδομητρίωσης υποχωρεί συνήθως σε λίγες εβδομάδες και βοηθά συνήθως στο πόνο κατά τη σεξουαλική επαφή. Η θεραπεία διαρκεί συνήθως 6 μήνες. Μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας οι περίοδοι συνήθως επανεμφανίζονται σε 6 με 10 εβδομάδες. Προγεσταγόνα: Τα προγεσταγόνα είναι ουσίες συγγενείς προς την προγεστερόνη και χρησιμοποιούνται για να προκαλέσουν ατροφία στις εστίες της ενδομητρίωσης. Τα προγεσταγόνα μπορεί να χορηγηθούν για την αντιμετώπιση της ενδομητρίωσης είτε με τη μορφή χαπιού (Medroxyprogesterone) είτε ένεσης (Depo-provera). Danazol To Danazol είναι ένα συνθετικό ήπιο ανδρογόνο που προκαλεί ατροφία στις εστίες της ενδομητρίωσης. Χορηγείται σαν χάπι και οδηγεί στη προσωρινή διακοπή των περιόδων για όσο διάστημα διαρκεί η θεραπεία. To Danazol ελαττώνει σημαντικά τον πυελικό πόνο και τον πόνο κατά τη σεξουαλική επαφή. Το φάρμακο αυτό δεν πρέπει να χορηγείται σε άτομα που πασχουν από νόσο του ήπατος, των νεφρών ή έχουν προβλήματα με την καρδιά τους. Παρενέργειες των φαρμάκων που χρησιμοποιούνται για την ενδομητρίωση. Οι παρενέργειες των παρακάτων φαρμάκων που θα αναφερθούν δεν σημαίνει οτι παρουσιάζονται κατά κανόνα σε όλους τους ασθενείς όπου χορηγούνται αυτά τα φάρμακα. Συνήθως αφορούν ένα μικρό ποσοστό των ασθενών. Ακόμα και αν παρουσιαστούν, πολλές φορές γίνονται εύκολα ανεκτές απο τις ασθενείς και αν δεν αποτελούν κίνδυνο για την μακροχρόνια υγεία της ασθενούς η συνέχηση της θεραπείας είναι επιθυμητή. Παρενέργειες αυτών των φαρμάκων σχετίζονται με την αναστολή παραγωγής οιστρογόνων απο τις ωοθήκες και επομένως προκαλούν εμμηνοπαυσιακά συμπτώματα (εξάψεις, αυξημένη εφίδρωση, κολπική ξηρότητα, δυσανεξία κατά την επαφή και ελάττωση του libido) καθώς επίσης και απώλεια ασβεστίου από τα οστά. Πολλά από αυτά τα συμπτώματα γίνονται εύκολότεα ανεκτά από τις παρενέργειες της Danazol και οι ασθενείς συμμορφώνονται με τη θεραπεία ευκολότερα. Πολλά από αυτά τα συμπτώματα μπορούν να αντιμετωπισθούν με την κατάλληλη ορμονική θεραπεία υποκατάστασης (add-back). Καμιά φορά επίσης οι μορφές των φαρμάκων αυτών που χορηγούνται σε σπρέι μπορεί να προκαλέσουν ερεθισμό του βλενογόνου της μύτης και να προκληθούν αιμορραγίες της μύτης. Προγεσταγόνα Παρενέργειες: Ακμή, κατακράτηση υγρών, αλλαγές του σωματικού βάρους, δυσενεξία των μαστών, αλλαγές στη σεξουαλική διάθεση, αύξηση της τριχοφυίας, προεμμηνορυσιακή τάση. Παρενέργειες: Ναυτία, ευερεθιστότητα, αύξηση του libido, κατακράτηση υγρών, αύξηση σωματικού βάρους, κολπική ξηρότητα, ελάττωση του μεγέθους των μαστών, εξάψεις, μικρή απώλεια τριχών, αλλά παράλληλα ανδρογεννητικά αποτελέσματα όπως ακμή, λιπαρό δέρμα, οίδημα. Σε αυξημένες δόσεις και ύστερα από χρήση γιά μεγάλο χρονικό διάστημα, αύξηση τριχοφυίας στα χέρια και στα πόδια, σπανιότερα αλλαγή της φωνής και πολύ σπανιότερα υπερτροφία της κλειτορίδας. Άλλες αλλαγές αποτελούν μεταβολικές αλλαγές όπως ελάττωση της «καλής» χοληστερίνης (HDL) και αύξηση της «κακής» χοληστερίνης (LDL) καθώς και των αναγκών σε ινσουλίνη. Περισσότερες απο αυτές τις παρενέργειες είναι δοσοεξαρτώμενες και δεν αφορούν απαραίτητα όλους τους ασθενείς αλλά μέρος τους. Ιατρικη θεραπεία της ενδομητρίωσης που σχετίζεται με υπογονιμότητα. Δεν υπάρχει καμία επιστημονική τεκμηρίωση να υποστηρίζει οτι η υπογονιμότητα των γυναικών που πάσχουν απο ενδομητρίωση μπορεί να βελτιωθεί χρησιμοποιώντας ιατροφαρμακευτική θεραπεία. Αντιθέτως η χρήση ιατροφαρμακετικής αγωγής για πρόβλημα υπογονιμότητας μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερη ζημιά. Ωσο η γυναίκα παίρνει φάρμακα για την ενδομητρίωση δεν μπορεί να μείνει έγκυος και μερικά από τα φάρμακα αυτά μπορεί να βλάψουν το έμβρυο στη σπάνια περίπτωση που εγκυμοσύνη συμβεί. Ετσι χάνεται ίσως πολύτιμος χρόνος σε μια περίοδο που η γυναίκα θα μπορούσε να προσπαθεί να μείνει έγκυος. Χειρουργική αντιμετώπιση. Υπάρχουν δύο κυρίως προσεγγίσεις στον τομέα αυτό. Η λαπαροσκοπική χειρουργική και το ανοικτό χειρουργείο ή αλλιώς, λαπαροτομή. Α. Λαπαροσκοπική χειρουργική. Η λαπαροσκόπηση χρησιμοποιείται κυρίως για τη διάγνωση της ενδομητρίωσης, παράλληλα όμως μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την καταστροφή των ενδομητριωτικών εστιών, είτε με καυτηριασμό, με ειδική διαθερμία ή με τη χρήση laser. Επίσης είναι δυνατή η λύση των συμφύσεων της ενδομητρίωσης και αφαίρεση ενδομητριωτικών κύστεων. Η μέθοδος αυτή έχει το ευεργέτημα της μικρής διαμονής στο νοσοκομείο με καλά αποτελέσματα για την αποκατάσταση της γονιμότητας. Β. Λαπαροτομή. Αυτή η επέμβαση απαιτεί χειρουργική τομή, συνήθως χαμηλή εγκάρσια. Αυτή η μέθοδος θα προτιμηθεί σε περιπτώσεις βαριάς ενδομητρίωσης, όπου απαιτείται ανακατασκευή της ανατομίας της πυέλου και απελευθέρωση των ωοθηκών και των σαλπίγγων από πυκνές συμφύσεις. Αυτή η μέθοδος επίσης θα χρειαστεί αν η γυναίκα έχει συμπληρώσει την οικογένειά της και απαιτείται υστερεκτομή με αφαίρεση των ωοθηκών. Χειρουργική αντιμετώπιση της ενδομητρίωσης που σχετίζεται με τον πόνο: Ο ρόλος της χειρουργικής αντιμετώπισης της ενδομητρίωσης που σχετίζεται με τον πόνο έχει εκτιμηθεί σε πρόσφατες συστηματικές μελέτες και έχει δείξει ευεργετικά αποτελέσματα μετά από καυτηρίαση ελαφράς ή μέτριας ενδομητρίωσης. Παρόλα αυτά η κλινική εμπειρία δείχνει οτι πολλές γυναίκες δεν θα γίνουν καλύτερα μετά απο χειρουργική επέμβαση είτε επειδή έγινε ελλιπής αφαίρεση της ενδομητρίωσης, είτε επειδή η ενδομητρίωση υποτροπίασε μετά το χειρουργείο. Σε περιπτώσεις εκτεταμένης ενδομητρίωσης όπου η λαπαροσκοπική χειρουργική δεν είναι δυνατόν να δώσει εντυπωσιακά αποτελέσματα, χειρουργική τομή με σκοπό να αφαιρεθεί όσο το δυνατόν περισσότερος ενδομητριωτικός ιστός και να απελευθερώθούν οι ωοθήκες, οι σάλπιγγες και η μήτρα από τις υπάρχουσες συμφύσεις μπορεί να βελτιώσουν τα συμπτώματα του πόνου και να βελτιώσουν τη γονιμότητα. Χειρουργική θεραπεία της ενδομητρίωσης που σχετίζεται με υπογονιμότητα. Εχει δειχθεί από αξιόπιστες μελέτες ότι η χειρουργική αντιμετώπιση της ενδομητρίωσης έπιτυγχάνει υψηλότερα ποσοστά εγκυμοσύνης απο την ιατροφαρμακευτική θεραπεία ή απο τακτική αναμονής και μόνο. Η λαπαροσκοπική χειρουργική καυτηρίαση σε ασθενείς ελαφριάς ή ήπιας ενδομητρίωσης σε σύγκριση με ασθενείς που υποβλήθηκαν μόνο σε απλή διαγνωστική λαπαροσκόπηση έδειξε επίσης οτι πετυχαίνει καλύτερα αποτελέσματα εγκυμοσύνης.